Afname van biometrische gegevens van verdachten, motiveringsplicht en strafbaarstelling van weigering onder Richtlijn 2016/680

HvJ EU 19 maart 2026, IEF 23438; ECLI:EU:C:2026:219 (Comdribus). In het arrest Comdribus verduidelijkt het Hof van Justitie de voorwaarden waaronder bevoegde autoriteiten op grond van Richtlijn (EU) 2016/680 biometrische gegevens, zoals vingerafdrukken en foto’s, mogen verzamelen van personen die op één of meer gronden redelijk worden verdacht van het plegen of trachten te plegen van een strafbaar feit. Het Hof stelt voorop dat biometrische gegevens bijzondere categorieën persoonsgegevens zijn in de zin van artikel 10 van de richtlijn en daarom slechts mogen worden verwerkt wanneer die verwerking, naast een wettelijke grondslag en passende waarborgen, strikt noodzakelijk is. Die eis moet, gelezen in samenhang met artikel 4, lid 1, onder a tot en met c, en artikel 8 van de richtlijn, bijzonder strikt worden uitgelegd: de doeleinden van de verwerking moeten specifiek, concreet en voldoende nauwkeurig in het nationale recht zijn omschreven, en de verwerking moet voldoen aan de beginselen van doelbinding, proportionaliteit en dataminimalisatie. Het enkele feit dat iemand redelijk wordt verdacht van een strafbaar feit volstaat dus niet om te veronderstellen dat afname van biometrische gegevens noodzakelijk is. Daarom verzet artikel 10 van de richtlijn zich tegen nationale wetgeving die voorziet in de systematische verzameling van biometrische gegevens van iedere verdachte, tenzij vaststaat dat het nationale recht de concrete doeleinden van die verzameling voldoende precies bepaalt én dat de bevoegde autoriteit in elk individueel geval moet beoordelen of de verzameling strikt noodzakelijk is, zodat juist geen sprake is van automatische of ongedifferentieerde toepassing. Daarnaast oordeelt het Hof, onder verwijzing naar artikel 4, lid 4, en artikel 54 van de richtlijn, gelezen in het licht van artikel 47 Handvest, dat nationale wetgeving ook onverenigbaar is met het Unierecht indien zij niet voorschrijft dat de bevoegde autoriteit in elk concreet geval voldoende motiveert waarom de afname van biometrische gegevens strikt noodzakelijk is; alleen dan kan de betrokkene zijn rechten doeltreffend uitoefenen en kan de rechter de rechtmatigheid van de maatregel daadwerkelijk toetsen.

Voorts behandelt het Hof de vraag of een lidstaat een afzonderlijk strafbaar feit mag creëren voor de weigering om biometrische gegevens af te staan, ook wanneer de betrokkene uiteindelijk niet wordt vervolgd of veroordeeld voor het strafbare feit dat aanleiding gaf tot de voorgenomen afname. Het Hof beantwoordt die vraag bevestigend, maar slechts onder strikte voorwaarden. Een dergelijke strafbaarstelling valt binnen de werkingssfeer van Richtlijn 2016/680, omdat de rechtmatigheid van de sanctie afhangt van de rechtmatigheid van de beoogde verwerking van biometrische gegevens. Beslissend is niet of de betrokkene achteraf wordt vervolgd of veroordeeld voor het oorspronkelijke feit, maar of de voorgenomen afname op het moment waarop zij werd overwogen voldeed aan het vereiste van strikte noodzakelijkheid van artikel 10, gelezen in samenhang met artikel 4, lid 1, onder a tot en met c, en artikel 8 van de richtlijn. Dat iemand later wordt vrijgesproken of niet vervolgd, sluit dus niet uit dat de afname destijds rechtmatig had kunnen zijn. Wel geldt dat een veroordeling wegens weigering slechts mogelijk is indien die voorgenomen afname daadwerkelijk aan het Unierechtelijke noodzakelijkheidsvereiste voldeed en de opgelegde straf beantwoordt aan het evenredigheidsbeginsel van artikel 49, lid 3, Handvest. Bij die proportionaliteitstoets moet de nationale rechter onder meer acht slaan op de ernst van het vermoedelijke gronddelict, het profiel en gedrag van de betrokkene, diens eventuele strafrechtelijk verleden en de concrete omstandigheden van het geval. Het arrest bevestigt daarmee dat de richtlijn geen ruimte laat voor routinematige afname van biometrische gegevens zonder individuele noodzaakstoets en motivering, maar evenmin eraan in de weg staat dat weigering om aan een rechtmatige en strikt noodzakelijke afname mee te werken afzonderlijk strafrechtelijk wordt gesanctioneerd.

92      Since these proceedings are, for the parties to the main proceedings, a step in the action pending before the referring court, the decision on costs is a matter for that court. Costs incurred in submitting observations to the Court, other than the costs of those parties, are not recoverable.

On those grounds, the Court (Fifth Chamber) hereby rules:

1.      Article 10 of Directive (EU) 2016/680 of the European Parliament and of the Council of 27 April 2016 on the protection of natural persons with regard to the processing of personal data by competent authorities for the purposes of the prevention, investigation, detection or prosecution of criminal offences or the execution of criminal penalties, and on the free movement of such data, and repealing Council Framework Decision 2008/977/JHA, read in conjunction with Article 4(1)(a) to (c) and Article 8 of that directive,

must be interpreted as precluding national legislation which provides for the systematic collection of the biometric data of any person reasonably suspected on one or more grounds of having committed or attempted to commit a criminal offence, unless it is established, first, that the national law defines the specific and concrete purposes pursued by that collection in an appropriate and sufficiently precise manner, and second, that the competent authority is required, in each individual case, to assess whether that collection is strictly necessary for achieving those purposes, so that that collection is not systematic.

2.      Article 10 of Directive 2016/680, read in conjunction with Article 4(4) and Article 54 of that directive and in the light of Article 47 of the Charter of Fundamental Rights of the European Union,

must be interpreted as precluding national legislation which does not lay down an obligation on the part of the competent authority to provide a sufficient statement of reasons, in each individual case, as to why it is ‘strictly necessary’, within the meaning of that provision, to collect the biometric data of a person reasonably suspected on one or more grounds of having committed or attempted to commit a criminal offence.

3.      Article 10 of Directive 2016/680, read in conjunction with Article 4(1)(a) to (c) and Article 8 of that directive and in the light of Article 49(3) of the Charter of Fundamental Rights,

must be interpreted as not precluding national legislation which allows a person to be prosecuted for and convicted of a specific criminal offence penalising that person’s refusal to allow the collection of his or her biometric data, even though that person has not been prosecuted for or convicted of the criminal offence that formed the basis of the envisaged collection of those data, provided that that collection satisfies the ‘strictly necessary’ condition within the meaning of Article 10 of the directive and that the criminal penalty imposed in that respect observes the principle of proportionality.